كوهستانها تخريب ميشوند، مراتع بيابان ميشوند، جنگلها جاي خود را به ويلاها و شهركهاي صنعتي ميدهند، درياچهها خشك ميشوند و دشتها يكي پس از ديگري به شورهزار و بيابان بدل ميشوند. طبيعت متنوع و زيباي ايران عزيز همواره در طول تاريخ الهامبخش طبع بلند و فرهنگ غني مردم اين مرز و بوم و منشاك ثروت ملي بوده است، اما اكنون روزهاي ناخوشي را تجربه ميكند.
ولي در گذشتهاي نه چندان دور وضعيت اين گونه نبود. بشر، مسالمتآميز در كنار محيط زيست زندگي ميكرد. با گذشت زمان، رشد جمعيت، توليد انبوه كالاها و خدمات را موجب شد. پيشرفت علم و فناوري نيز كمك كرد تا بشر به محيط اطراف خود دستاندازي كند
.
انسان از آغاز كه پا به عرصه طبيعت گذاشت، با شرايط متنوع طبيعت و محيط زيست خود تطابق داشته و پيدايش و ادامه حيات تمدنهاي جهان، در صحنه زيست محيطي بوده است. امروزه نيز دنياي سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي و بسياري از علوم و نيازهاي بشري روابط تنگاتنگي با محيط زيست دارند، اما رفتارها و شيوه زندگي انسانها مشكلات زيادي را براي محيط زيست ايجاد كرده است. تخريب روزافزون جنگلها و مراتع، انهدام گونههاي گياهي و جانوري، فرسايش خاكها، گسترش كويرها، حركت سيلابهاي ويرانگر، بارانهاي اسيدي، انهدام لايه ازن، آلودگي آبهاي زيرزميني و رودخانهها و درياها و اقيانوسها، زبالههاي ويرانگر اتمي، گرم شدن كره زمين، آب شدن يخهاي قطبي و بالا آمدن سطح درياها، آلودگي خاكها، زبالههاي شهري، معضل ترافيك و آلودگي هواي شهرها و موارد نگرانكننده ديگر، امروزه مساله محيط زيست را در زمره مهمترين مسائل كره زمين قرار داده است. پژوهشگران معتقدند تخريب و تهديد محيط زيست به دست انسان دير يا زود موجب پديدار شدن مصيبت مرگباري براي كره زمين و موجودات آن ازجمله انسان ميشود
.
قانون و محيط زيست
جمهوري اسلامي ايران جزو نادر كشورهايي است كه در قانون اساسي خود به طور مستقيم يك اصل (و اگر اصل مربوط به منابع طبيعي را نيز در نظر بگيريم، دو اصل) را به بحث محيط زيست اختصاص داده است. در واقع قانون اساسي ما به طور جدي محيط زيست را مدنظر قرار داده است. اصل پنجاهم قانون اساسي اصلي بسيار مترقي است و از اين بابت كشور ما پيشرو است. در اصل پنجاهم قانون اساسي آمده است: «در جمهوري اسلامي، حفاظت از محيط زيست كه نسل امروز و نسلهاي بعد بايد در آن حيات اجتماعيروبهرشدي داشته باشند، وظيفه عمومي تلقي ميشود. از اين رو فعاليتهاي اقتصادي و غير آن كه با آلودگي محيط زيست يا تخريب غيرقابل جبران آن ملازمه پيدا كند، ممنوع است
.»
علاوه بر قانون اساسي در برخي ديگر از قوانين كشور نيز به موضوع حفاظت از محيط زيست پرداخته شده است
.
قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست (مصوب28خرداد1353 و اصلاحيه 24/8/1371 ) ، قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا مصوب 3/2/74، قانون شكار و صيد مصوب 16/3/84 با اصلاحات بعدي، قانون حفاظت و بهرهبرداري از منابع آبزي جمهوري اسلامي مصوب 14/6/74، قانون حفظ و حمايت از منابع طبيعي و ذخاير جنگلي كشور مصوب 5/7/71 و فصل بيست و پنجم و ماده 690 از فصل بيست و ششم از قانون مجازات اسلامي مصوب 3/2/1375 ازجمله اين قوانين هستند
.
در كنار اين قوانين مجموعهاي گسترده مشتمل بر 20 معاهده بينالمللي نيز وجود دارد كه مديريت بينالمللي برخي امور زيست محيطي را نيز پايهريزي و جمهوري اسلامي ايران تقريبا همه اين معاهدات را تصويب كرده است. سازمان حفاظت محيط زيست ايران، مسووليت پيگيري، اجرا و نظارت بر اجراي آنها (هم معاهدهها و هم اصل پنجاهم) را به عنوان مرجع ملي، به عهده دارد
.
اقتصاد و محيط زيست
اقتصاد و محيط زيست، از طريق 2 جريان با يكديگر در ارتباط هستند. منابع تجديدپذير و پايانپذير در حال حركت از محيط زيست به سوي اقتصاد هستند و از سوي ديگر، اغلب پسماندهاي محصولات كه به وسيله فعاليتهاي اقتصادي توليد ميشوند، در حال حركت از اقتصاد به محيط زيست هستند. هنگامي كه جريانات مواد و ضايعات از ظرفيت و قابليت واقعي محيط تجاوز ميكند، ظرفيت منابع طبيعي و زيستمحيطي كاهش مييابد. جريان سريع منابع پايانپذير به درون چرخه اقتصادي اين خطر را به وجود ميآورد كه ذخيره منابع پايانپذير ممكن است سريعتر تمام شود
.
هنگامي كه جريان منابع تجديدپذير نيز به سوي چرخه اقتصادي، از نرخ تجديد و احياي اين منابع تجاوز ميكند باعث كم شدن بهرهوري منابع ميشود و احتمال انقراض آن افزايش مييابد. انتشار پسماندها اضافه بر ظرفيت محيط زيست، احتمال فرسايش منابع طبيعي را افزايش ميدهد، كاهش و فرسايش سريع منابع پايانپذير باعث افزايش يافتن بهرهبرداري منابع تجديدپذير خواهد شد و همچنين افزايش انتشار پسماندها اضافه بر ظرفيت محيط زيست، عموما نشاندهنده اين است كه اقتصاد به سوي وابستگي بيشتر به سوي محيط زيست در حركت است
.
اقتصاد محيط زيست، يك رويكرد مبتني بر بازار براي دستيابي به يك توسعه اقتصادي پايدار است كه از طريق روشهاي جديد گرفتن ماليات و مشوقهاي مالياتي و ساير مكانيسمهاي مبتني بر بازار رشد بلندمدت اقتصادي را همراه با برقراري تعادل زيست محيطي و عدالت اجتماعي ايجاد ميكند
.
حمل و نقل سبز
در صنعت ترابري، حمل و نقل ريلي بيشترين كارايي را در برابر انرژي مصرفي توليد ميكند و در عين حال كمترين آسيب را به محيط زيست وارد ميكند. به عبارت ديگر صنعت راهآهن سازگارترين روش جابهجايي در ارتباط با محيط زيست است، به گونهاي كه به صنعت جابهجايي سبز معروف شده است. براي جذب مسافر بيشتر به راهآهن ارائه امكانات سفر ارزان با تجهيزات و قطارهاي تميز، آرام و راحت، قابل اعتماد، وقت شناس، ايمن و ايستگاههاي ايمن با طراحي جذاب و در صورت امكان يكپارچه كردن كليه امكانات سفر به گونهاي كه جابهجايي و تفويض وسيله سفر بلافاصله و در كمترين زمان صورت گرفته و مسافر بتواند بلافاصله با وسيله جديد به سفر ادامه دهد بسيار ضروري است. بايد شهرنشينان و همگان متقاعد شوند كه كيفيت بالاي زندگي در محيط زيستي حفاظت شده، فقط زماني ممكن خواهد بود كه امكانات ترابري عمومي قابل اعتماد و ايمن با كارايي بالا در اختيار باشد. بهرهبرداران در صنعت ريلي با استفاده از تجهيزات حمل و نقل خودكار به نحوي كه قابليت انعطاف كافي براي تطابق با خواست مسافران را داشته باشد، ميتوانند اعتماد مردم را جلب كنند. امكانات و تسهيلات جابهجايي ريلي بايد آنقدر جذاب باشند كه مردم ترجيح دهند خودروي شخصي را در خانه گذارده و به سمت سامانههاي ريلي روي آورند. در شرايط ايدهآل صنعت ترابري ريلي بايد با ايجاد خطوط جديد و اتصال ريلي نقاط پرجمعيت، امكان مساوي براي مسافرت آسان و سريع همه مردم از هر نقطه به نقطه ديگر شهر را فراهم آورد. به اين ترتيب حمل و نقل ريلي نقش مهمي در حفاظت از محيط زيست و قابل زيست كردن نقاط مختلف شهر براي همه دارد. علاوه بر راهآهن شهري، ساخت خطوط ريلي براي اتصال مركز شهرها به فرودگاهها كه معمولا در فاصله دوري از شهر قرار دارند نيز اهميت بسيار دارد
.
صلح و محيط زيست
حفظ محيط زيست كمك به حفظ صلح جهاني است. تغييرات آب و هوايي و عوارض آن مانند طوفانها و خشكساليها باعث ميشوند موضوع آب به يكي از موضوعات چالشبرانگيز امنيتي تبديل شود. مثلا رودخانههاي مشتركي بين كشورها وجود دارد كه آب آن به صورت سنتي تقسيم ميشود، اما همين رودخانه در صورت بروز خشكسالي ميتواند باعث ايجاد تنش بين دو كشور شود. اين گونه رودخانهها را ما در منطقه خودمان بسيار داريم
.
اگر دنيايي امن و توسعه پايدار ميخواهيم، بايد توجه كنيم كه مديريت منابع و محيط زيست ما به گونهاي باشد كه حقوق نسلهاي آينده رعايت شود
اگر ميخواهيم دنيايي امن و آرام داشته باشيم و اگر به دنبال توسعه پايدار هستيم، بايد توجه كنيم كه مديريت منابع و محيط زيست ما به گونهاي باشد كه حقوق نسلهاي آينده رعايت شود. نبايد فكر كنيم جزيرهاي هستيم منفك از ساير مناطق جهان؛ هيچ كشوري مستثني نيست. ما هم نميتوانيم بگوييم كشور ما از اتفاقاتي كه در دنيا در حال رخ دادن است مستثني است. به هر حال ارتباط بين محيط زيست و امنيت بينالملل ارتباطي معني دار است. هر تلاشي كه براي توسعه پايدار صورت ميگيرد تلاشي براي صلح است. از سوي ديگر، آثار جنگ بر محيط زيست را نيز بايد جدي بگيريم. جنگها آثار مخربي بر طبيعت دارند و كشور و منطقه ما متاسفانه بشدت تحت تاثير اين مساله است. ما هنوز متاثر از آثار زيست محيطي جنگ8ساله عراق عليه ايران هستيم. مينهايي كه در مناطق مرزي ما كار گذاشته شدهاند، مانع بهرهبرداري از زمينهاي حاصلخيز اين مناطق شده است. هنوز آثار گلولههاي قير كه نتيجه نشت نفت حاصل از جنگ نفتكشها بود، در سواحل ما وجود دارد. متاسفانه در عراق و افغانستان هم آثار جنگ را بر محيط زيست ميبينيم
.
اسلام و محيط زيست
در دين مبين اسلام توجه زيادي به محيط زيست و محافظت از آن و تاكيد زيادي بر آباد كردن زمينهاي باير، درختكاري، پاكيزه نگه داشتن نهرها و آلوده نكردن آبها شده است. در احاديثي كه از حضرت رسولاكرم نقل شده است، آن حضرت سفارش به آبادكردن زمينهاي باير و درختكاري فرمودهاند. درخصوص اهميت درختكاري و گسترش فضاي سبز، حضرت رسول اكرم تا آنجا سفارش فرمودهاند كه اگر رستاخيز به پا شود و در دست شما نهالي باشد، اگر ميتوانيد بايد آن را بكاريد. اين فرمايش نشاندهنده اين مطلب است كه تا چه ميزان بايد به محيط زيست توجه داشته باشيم و در اين زمينه كوشش كنيم
.
در روايتي از امام صادق(ع) آمده است: «انسان بايد طوري زندگي كند كه اطراف محيط زندگي خود را آلوده نكند، زيرا اگر آن را آلوده نمايد روزي ميآيد كه بر اثر آن آلودگي، زندگي بر او دشوار و غيرممكن ميشود.» از اين كلام امام معصوم مشخص ميشود كه اسلام تا چه حد به موضوع محيط زيست اهميت داده كه ايشان در آن زمان به مردم سفارش فرموده است، محيط زندگي خود را نيالايند
.
روزي براي محيط زيست
در سال 1972مجمع عمومي سازمان ملل با تصويب مادهاي، پنجم ژوئن هر سال مقارن با 16 خرداد را روز جهاني محيط زيست اعلام كرد. در آن سال، براي اولين بار، سازمان ملل متحد كنفرانسي را با موضوع «انسان و محيط زيست» در شهر استكهلم سوئد برگزار كرد. اكنون 33 سال است برنامه محيط زيست سازمان ملل (يو. ان. اي. پي) در سراسر جهان مراسم ويژهاي را به مناسبت اين روز برگزار ميكند. مراسم اين روز ميتواند به شكلهايي مثل راهپيماييهاي خياباني، همايشهاي دوچرخهسواري ، نمايش ، مسابقههاي نقاشي و مقالهنويسي در مدرسهها، درختكاري، فعاليتهاي مربوط به بازيافت، پاكسازي و... برگزار شود. هدف از برگزاري چنين مراسمي جلب توجه عمومي به مسائلي است كه محيط زيست را آلوده ميسازد و افزايش آگاهي مردم براي حفظ محيط زيست و ترغيب مسوولان به اتخاذ تدابيري براي مقابله با تخريب محيط زيست است
.
امسال شعار جهاني روز محيط زيست، از سوي سازمان ملل، همبستگي جهاني براي مقابله با تغييرات آب و هوا اعلام شده است. همچنين سازمان حفاظت محيط زيست براي روز جهاني محيط زيست، شعار ملي اصلاح الگوي مصرف، عزم ملي جهت مقابله با تغييرات آب و هوا را برگزيده است. برنامههاي ويژه هفته محيط زيست در كشور از پانزدهم خرداد ماه آغاز خواهد شد و در روز بيست و يكم اين ماه پايان ميپذيرد
.
روزهاي اين هفته به ترتيب با باورهاي ديني، مسوولان، خانواده، ارتقاي سلامت، آموزش و فرهنگسازي، صنعت و كشاورزي و رسانه نامگذاري شده و شعار محيط زيست و اصلاح الگوي مصرف در تمام اين روزها مشترك است
.
بهانهاي براي انديشيدن
روز جهاني محيط زيست تنها بهانهاي است براي يادآوري تمام آنچه بيآن حياتي باقي نميماند، بهانهاي است براي تلنگري به دولتمرداني كه بايد بدانند در تمام پيچ و خم گرفتاريهايشان و سياستگذاريهايشان چيزهاي ديگري هم وجود دارد كه بايد براي آن وقت گذاشت، برنامهريزي كرد و تصميم گرفت. روز جهاني محيط زيست، فرصت خوبي است تا با بازنگري در آنچه در اثر نگاه يك سويه انسان، بر طبيعت و محيط زيست وارد شده است به چگونگي بهرهبرداري صحيح و اصولي از اين نعمت بزرگ الهي برسيم. به گونهاي كه حقوق نسلهاي فعلي و آينده در بهرهمندي پايدار از محيط زيست سالم را تضمين كنيم
.
آگاهي مسوولان درخصوص مقوله محيط زيست و رعايت آن از مهمترين مسائلي است كه جامعه ما براي رسيدن به يك توسعه پايدار به آن نيازمند است و طرحهايي كه بسرعت درجامعه يكي پس از ديگري آغاز ميشود، بدون توجه به ملاحظات زيستمحيطي علاوه براينكه با شكست مواجه خواهد شد، موجب از بين رفتن محيط زيست خود افراد خواهد شد. به خاطر داشته باشيم حفظ طبيعت نياز به همت ملي همه افراد مسوول دارد كه حفظ آن براي آيندگان است
.
علي اخوان بهبهاني
براساس یک نظرسنجی تازه بی بی سی از 22 هزار نفر در 21 کشور جهان، اکثر مردم می گویند که آماده اند برای رسیدگی به مشکل تغییرات آب و هوایی از آسایش خود بزنند.
